Amerika Birleşik Devletleri ve İran, aylardır süregelen askeri gerilimi sonlandırmak adına kritik bir çerçeve anlaşmasına imza attı. Taraflar arasında sağlanan mutabakat uyarınca, çatışmaların tamamen durdurulması, ABD’nin İran limanlarına yönelik deniz ablukasının kaldırılması ve küresel ticaretin can damarı olan Hürmüz Boğazı‘nın uluslararası trafiğe yeniden açılması kararlaştırıldı. Ancak İran’ın nükleer programına dair nihai kararın, ilerleyen dönemdeki müzakerelere bırakıldığı bildirildi.
Kim, Ne Zaman ve Nerede Mutabakata Vardı?
ABD Başkanı Donald Trump, Pazar günü kendisine ait Truth Social platformu üzerinden yaptığı açıklamada, “İran İslam Cumhuriyeti ile anlaşma artık tamamlandı” diyerek müjdeli haberi paylaştı. Trump’ın bu duyurusundan hemen önce, müzakerelerde arabuluculuk görevini üstlenen Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif de tarafların ortak paydada buluştuğunu teyit etti. Hazırlanan resmi mutabakat zaptının önümüzdeki Cuma günü İsviçre‘de imzalanması planlanıyor.
Anlaşma Hangi Alanları Kapsıyor ve Nasıl Uygulanacak?
Şahbaz Şerif, henüz tüm detayları kamuoyuyla paylaşılmayan anlaşmanın, Lübnan da dahil olmak üzere bütün cephelerdeki askeri faaliyetlerin derhal ve kalıcı olarak sonlandırılmasını kapsadığını belirtti. İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreterliği ise yaptığı duyuruda, İran ve müttefiklerinin yer aldığı tüm alanlarda askeri operasyonların Pazartesi gecesi itibarıyla durdurulacağını açıkladı. Özellikle son haftalarda İsrail ile Hizbullah arasındaki çatışmalar, müzakere sürecinin en zorlu maddelerinden birini oluşturuyordu.
Petrol Piyasaları Bu Gelişmeye Neden Sert Tepki Verdi?
Küresel petrol ve doğalgaz sevkiyatı için kritik öneme sahip olan Hürmüz Boğazı’nın Cuma günü açılacak olması, enerji piyasalarında deprem etkisi yarattı. Trump, “Dünyanın gemileri, motorlarınızı çalıştırın. Petrol akmaya başlasın” ifadeleriyle ablukanın bittiğini duyururken, Brent petrol fiyatları ilk işlemlerde yüzde 4, Batı Teksas tipi ham petrol (WTI) ise yüzde 4,6‘dan fazla değer kaybetti. Petrol fiyatlarındaki bu gerileme Asya borsalarında yükselişi beraberinde getirdi.
Bölgedeki Aktörler ve Siyasiler Anlaşmayı Nasıl Karşıladı?
Eski ABD Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Matthew Miller, Trump yönetimini savaş öncesi duruma dönmek adına İran’a büyük tavizler vermekle eleştirdi. Miller, nükleer programın sınırlandırılmasına dair bir garanti olmadığını savunurken; Cumhuriyetçi Senatör Lindsey Graham anlaşmayı memnuniyetle karşıladığını ancak nükleer süreci yakından izleyeceğini söyledi. Graham, “ABD yasalarına göre İran’la yapılacak herhangi bir nükleer anlaşma Kongre’nin incelemesine ve oylamasına sunulacaktır” hatırlatmasında bulundu.
Avrupa kanadından ise destek mesajları geldi. Birleşik Krallık, Almanya, Fransa ve İtalya ortak bir bildiriyle, İran’ın nükleer faaliyetlerini kısıtlaması durumunda yaptırımları kaldırmaya hazır olduklarını belirtti. İngiltere Başbakanı Keir Starmer, Hürmüz’de seyrüsefer özgürlüğünün önemine değinerek, “İran’ın hiçbir zaman nükleer silaha sahip olmaması gerekiyor” dedi.
Nükleer Program ve Dondurulmuş Varlıklar Ne Olacak?
İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi, ateşkes sonrası başlayacak 60 günlük sürede yaptırımların kaldırılması ve nükleer programın geleceğinin müzakere edileceğini açıkladı. İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetleri ve mevcut stokları, bir sonraki aşamanın en kritik başlığı olacak. Öte yandan, Reuters‘a konuşan İranlı bir yetkili, taslak metinde ABD’nin dondurduğu 25 milyar dolarlık İran varlığının serbest bırakılmasının öngörüldüğünü iddia etti. ABD ise bu adım için önce şartların yerine getirilmesi gerektiğini savunuyor.
Netanyahu ile Görüş Ayrılıkları Sürüyor
Anlaşmaya rağmen İsrail ve ABD arasındaki görüş ayrılıkları dikkat çekiyor. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu‘yu “çok zor bir adam” olarak tanımlayan Trump, İsrail’in Lübnan’daki operasyon özgürlüğü isteğine karşılık İran’ın tam ateşkes şartını ön planda tutuyor. N12 televizyonuna göre Trump, Pazar günü Netanyahu ile yaptığı görüşmede barış sürecini aktardı. Şubat ayında başlayan ve binlerce kişinin ölümüne yol açan çatışmaların ardından gelen bu anlaşma, Trump’ın iç politikada akaryakıt fiyatları nedeniyle yaşadığı baskıyı da hafifletmeyi hedefliyor.
